Prochem jesteś...

Trwa święto listopadowe poświęcone zmarłym. Dzień 1 Listopada był dla mnie dniem radosnym, miałam gości wracających z cmentarzy, właściwie to już coroczna norma, że mam kilka odwiedzin tego dnia. A że ja także byłam gdzieś zaproszona, to  kiedy u mnie ostatni gość opuścił dom, to i ja poszłam na dwa cmentarze i odwiedziłam kuzynkę. Był już ciemny wieczór. Poprzedniego dnia zrobiłam ostatnie ozdabianie na grobach i postanowiłam wziąć w swoją osobistą opiekę trzy groby, powoli chylące się ku przeszłości. W jednym z nich leży rodzeństwo mamy,  brat zmarł w 1911 roku mając 27 lat,  13-letnia siostrzyczka odeszła w 1944 roku w wieku 13 lat. Inne rodzeństwo mamy już nie żyje od dawna, mama była najmłodsza. Pozostałe dwa groby to moi pradziadkowie zmarli w latach 30-tych i 40-tych XX wieku. Trzeba będzie wymienić tablice i naprawić płytę. Mam cel. Noc spędziłam w pracy na lekturze internetowych artykułów na temat pochówków i cmentarzy. W taką noc w pracy nic się nie dzieje, właściwie praca polega na obecności "jakby co". I nawet rano ktoś przyszedł mnie zmienić na czas, bez opóźnienia.

Wyczytałam tak dużo ciekawych rzeczy, że nie jestem w stanie tego tutaj przekazać, a są to tak interesujące zagadnienia, że chciałabym choć w kilku zdaniach przytoczyć, także i dla siebie samej, żeby łatwiej zapamiętać. Szczególnie, że jak wiadomo,  jestem cmentarnym włóczykijem:)

Cmentarz - to słowo pochodzi z łaciny. Coemeterium należy tłumaczyć jako miejsce wiecznego spoczynku. Są różne cmentarze, dla ludzi i dla zwierząt, są smutne i całkiem wesołe, bogate i skromne.  Na niektórych cmentarzach mieszkają ludzie, na innych - podobno - duchy. 

Lubię odwiedzać cmentarze, są dla mnie elementem historii, niekoniecznie tej wielkiej. Każda płyta nagrobna to osobna historia, nie wiemy jaka, ale na pewno ciekawa. Nie dam rady wspomnieć o każdym z tych cmentarzy, które odwiedziłam.  Podzielę się tylko ciekawostkami o niektórych z nich. Kogo to znudzi, ten może choć obejrzy obrazki z mojego kręcenia się po cmentarzach Polski i Europy południowej i ... Azji:)

Mizar

Cmentarz tatarski w Studziankach.

Mizar to cmentarz tatarski, zazwyczaj położony  na wzniesieniu. Groby orientowane czyli na osi wschód-zachód obkłada się kamieniami, największy przy głowie, najmniejszy w nogach.  Grób musi mieć taką głębokość, aby zmarły mógł w nim usiąść, gdy przyjdzie czas.

Na nagrobku umieszcza się kamień w kształcie półkola z rysunkiem księżyca i gwiazd. Napisy są w języku polskim lub arabskim, choć zdarzają się także po rosyjsku z czasów zaborów.

Zmarłych chowa się przed upływem doby. Przedłużający się pobyt zmarłego bez pochówku opóźnia jego przybycie do raju, a tego żaden muzułmanin nie chce.  Zwłoki po śmierci układa się na marach, obmywa - jeśli był żonaty, robi to żona; jeśli żony nie miał lub zmarła kobieta, zajmował się tym najbliższy członek rodziny tej samej płci co zmarły. W nos i uszy wkładano watę, a ciało razem z twarzą zawijano w białe płótno czyli sawanę. Na drogę zmarłemu dawano zwój modlitewny. Następnie tak upakowane ciało przykrywano jeszcze zielonym suknem i czuwano nad nim, modląc się, do dnia pogrzebu. Zmarłemu w tym czasie towarzyszyli tylko sami mężczyźni. Rodzina zmarłego w noc poprzedzającą pochówek urządzała wieczerzę i dzieliła się pokarmem w intencji duszy zmarłego. 

W czasie pochówku żałobnicy nie mogli patrzeć w okna i przechodzić w poprzek drugi. Po dotarciu na cmentarz ustawiali się w trzy rzędy przy grobie  twarzą na południe i śpiewali wersety z Koranu. Ciało wpuszczano do grobu na wąskich pasach z płótna i zostawiano zmarłego, aby do raju zabrali go aniołowie ciemności. Ciało leżało na wznak z głową w kierunku zachodnim, aby w dniu sądu ostatecznego, zmarły mógł wstać i pójść w kierunku wschodnim do mekki. Z tego powodu Tatarzy nie kremują zwłok i nie pozwalają na sekcje. Przyjmują śmierć w sposób naturalny, na zasadzie umarł to umarł i trzeba go pochować, bez lamentów i płaczów.

Nagrobki tatarskie najczęściej mają formę płyty z małym obeliskiem u wezgłowia i w nogach. Często nie ma daty urodzenia i śmierci, bo po życiu to już nie jest istotne. Jest zwyczaj umieszczania białej chusteczki na szczycie wezgłowia. Zmarli leżą w grobach jeden koło drugiego, bardzo gęsto. Nie zapala się lampek i nie kładzie kwiatów.

Cmentarz islamski

Cmentarz islamski na Kosie

Nagrobki islamskie na cmentarzu Balcziku w Bułgarii

Cmentarz islamski - nie tatarski. Spotkałam taki np. w Grecji na Kosie oraz w Bułgarii.  Kiedy umiera muzułmanin, żywi mają wobec niego obowiązek: umyć, uperfumować, okryć, odmówić modlitwę i pochować. Ciała nie wystawia się na widok publiczny.  Krewni przed pochówkiem zobowiązani są spłacić długi zmarłego. 

Myjąc ciało zmarłego muzułmanina należy zadbać, aby go... wypróżnić, inaczej nie będzie spełniony warunek gnusl. Ciało obmywa się trzy razy od prawej do lewej strony i nagie nakrywa trzema warstwami całunu (kobiety 5 warstwami). Dodatkowo kobietom nakłada się chustę oraz prowizoryczne okrycie części intymnych, coś w rodzaju majtek z dodatkową wkładką higieniczną.  Mężczyzna jest chowany bez gatek. Obecnie częściej zmarłego chowa się w trumnie, ale tradycyjnie wystarczy ciało okryć płótnem. Ciało układa się na prawym boku. Po złożeniu do grobu, który powinien mieć głębokość pięciu stop, każdy z żałobników wrzuca ziemię, koniecznie obiema rękami i co najmniej trzy razy. Na pogrzebie nie może być nie-muzulmanina. Na grobie mężczyzny układa się kamienie w głowie i w nogach, na grobach kobiet z boku. Po pogrzebie rodzina rozdaje jałmużnę biedakom.  Cmentarz odwiedza się dwa razy w roku czyli w Święto Ofiar i Święto Przerwania Postu. Kobieta sama nie może pójść na cmentarz, musi jej towarzyszyć mężczyzna. Kobiety w ciąży mają zakaz.

Cmentarzu muzułmański zakładany jest zazwyczaj ma nieużytkach, otoczony murem, z żelazną bramą. Nie ozdabia się go, ale czasem sadzi się żywe rośliny, pali kadzidełka i sypie ziarenka dla ptaków.

Jedyny nagrobek muzułmańskiego Bośniaka w Kalwarii Zebrzydowskiej.

Kirkut

Cmentarzy żydowskich czyli kirkutów jest w Polsce sporo, nie zakłada się nowych, bo nie ma już dużych społeczności żydowskich.  Stare cmentarze mają najczęściej status zabytku.

W judaizmie nakazywano pochować zmarłego jak najszybciej, najczęściej w czasie doby, ale nigdy w szabas.  Nieżywy człowiek w judaizmie uważany jest za rzecz nieczystą. Zmarłemu zakrywa się oczy skorupkami glinianego naczynia.  W domu zasłania się lustra i wylewa wodę z wszelkich naczyń, a rodzina cały czas wznosi modły i dokonuje symbolicznego rozdarcia odzieży zmarłego.

Obmycia zwłok dokonuje upoważniona grupa mężczyzn lub kobiet, zależy kto umarł. Rodzina nie może być przy tym obecna i nie może się tym zajmować. W połowie ciała umieszcza się pas dzielący ciało na część czystą (góra) i brudną (dół). Zmarłego ubiera się skromnie, ale nie wolno go umalować ani balsamować. W trumnie zmarłego umieszcza się garść ziemi z Izraela oraz jego protezy, sztuczne szczęki,  bandaże zdjęte z ciała, obcięte paznokcie.  Trumna powinna być wykonana z drewna bez gwoździ, raz zamkniętej trumny nie otwiera się.

Ceremonia na cmentarzu jest bardzo krótka, w trakcie odmawia się kaddisz. Nie wolno chować osób we wspólnych grobach, na przykład małżeńskich lub rodzinnych. Każdy zmarły leży sam. Nie wolno też zagospodarować ponownie miejsca po starym cmentarzu ani ekshumować zwłok z wyjątkiem przewiezienia ich do Izraela. Nie wolno chodzić na cmentarz żydowski w soboty, po zmierzchu i bez nakrycia głowy, nie wolno na nim jeść i pić.

Najczęściej chowa się obok siebie kobiety i mężczyzn, jedynie w społecznościach ortodoksyjnych wydzielano osobne miejsca dla obu płci. Na grobie zmarłego ustawiamy jest kamień czyli macewa. Pierwszy kamień postawił Jakub na grobie Racheli. Na macewie jest szczegółowa informacja, kto jest pod nią pochowany.  Na grobach nigdy nie umieszcza się rzeźb ani  wizerunków  zmarłego. Nie kładzie się kwiatów, lecz kamienie jako symbol trwałości i wieczności. Płaskorzeźby oznaczają: dłonie - tu leży mężczyzna z rodu kapłanów; świecznik - tu leży kobieta.

Oprócz ludzi, na kirkutach chowa się także stare, zużyte i niszczone zwoje Tory. 

Macewa z kirkutu w miejscowości Biskupice Lubelskie

Nagrobki z kirkutu w Korczynie koło Krosna.

Cmentarz prawosławny

W kościele prawosławnym zmarłego obmywa się i odziewa, traktując ciało z czcią i szacunkiem.  Nie obmywa się zmarłego kapłana i mnicha, aby nie odsłaniać jego nagiego ciała. Zmarłego człowieka, przygotowanego do pochówku przykrywa się białym płótnem. W ręce wkłada się ikonę.  Przy ciele odbywa się całonocne czuwanie.  Trumnę otacza się świecami i układa w niej kwiaty. Nie wolno gasić światła w pomieszczeniu. Po dwóch dniach, przed pogrzebem zmarłego zanosi się do cerkwi, gdzie jest okadzany, a trumnę się zamyka. Po wpuszczeniu trumny do grobu, głową na wschód,   polewa się ją święconą woda, posypuje popiołem i każdy uczestnik pogrzebu wrzuca garść ziemi.  Na grobie układa się bukiety, najlepiej z róż i wierzby.

W prawosławiu jest zakaz kremacji ciała, ale współcześni wierni go nie respektują.

Nagrobek zmarłego na cmentarzu w Zia, na wyspie greckiej Kos. Kto z Was odważyłby się swojemu bliskiemu postawić takie zdjęcie ?:)

 Niedawno zyskany z zarośniętych chaszczy cmentarz prawosławny w miejscowości Łopiennik Podleśny na Lubelszczyźnie

 Miejsce pochówku zakonników w Klasztorach Meteora w Grecji.

Kaplica cmentarna w Stomio w Grecji.  W tych metalowych pudłach są wyjęte z grobów szczątki, które czekają na odebranie przez rodzinę. Pochodzą ze zlikwidowanych grobów, w miejsce których urządzono nowe groby.

Cmentarz w Gruzji w miejscowości Mccheta nad rzeką Mtkvari (Kura).

Miejsce złożenia urn na cmentarzu prawosławnym w mieście Kos w Grecji.

Cmentarzyk prawosławny w Tokarach, na granicy polsko-białoruskiej

Bieszczadzkie leśne cmentarzyki prawosławne w Balnicy (wyżej) i Łopience (dwa niższe) 

Cmentarz katolicki

Zwłoki zmarłego chrześcijanina katolickiego w trumnie na trzeci dzień po śmierci przynosi się na cmentarz  z kościoła, do którego trafiają z kostnicy.  Przed włożeniem do trumny ciało jest umyte  

i ubrane. Często w ręce osoby zmarłej wkłada się różaniec lub krzyżyk. Dopuszcza się malowanie zwłok. Trumnie towarzyszy procesja wiernych odprowadzających osobę bliską na wieczną drogę. W kościele na katafalku umieszcza się trumnę otoczoną świecami i wieńcami.  Kapłan trzy razy kropi trumnę święconą wodą oraz okadza kadzidłem. Na cmentarzu wierni z kapłanem modlą się wkładając trumnę do ziemi oraz śpiewają pieśni. Odmawia się ceremonii pogrzebowej apostatom, heretykom i schizmatykom, jawnogrzesznikom oraz  osobom poddanym kremacji, a także w innych szczególnych przypadkach np. samobójcom.

Dawniej zwyczaje pogrzebowe były bardziej bogate. Ludzie bali się nieboszczyka, a właściwie duszy, która z niego uszła. Po śmierci zamykano oczy zmarłego i kładziono na nich miedziane monety. Dłonie składano jedna w drugą (żeby nikogo nie złapał) i zamykano usta (żeby nikogo nie wołał w zaświaty). Na ciało wkładano koszulę uszytą specjalnie nićmi bez węzłów, aby nie zaplątała się w nie dusza. Chowano bez butów, aby zmarły przypadkiem nie wrócił do domu.  Pod poduszkę do trumny wkładano poświęcone zioła, a w ręce różaniec, święty obrazek lub modlitewnik.  Mężczyzna dostawał na ostatnią drogę fajkę, tabakierkę i laskę podróżną. Kobiety zamężne chowane były w chustkach, a panny w wiankach. W czasie, gdy zmarły był w domu, niczego w nim nie robiono, zasłaniano lustra i nie spano.  Zatrzymywano zegar.

Podejrzanemu, że może być upiorem, związywano z tyłu ręce i kładziono twarzą w dół. W drastycznych przypadkach  trzeciej nocy o 24.00 odcinano nieboszczykowi szpadlem głowę.

Potencjalnemu kandydatowi na strzygę wkładano do trumny zawiniątko z makiem lub piaskiem, oby nie wyłaził zajęty liczeniem ziarenek.

Trzy górne zdjęcia to cmentarz w Montecatini Alto w Toskanii we Włoszech.

Kolejne trzy górne zdjęcia pochodzą z cmentarza przy ul. Lipowej w Lublinie.

Dwa górne zdjęcia pomników zrobiłam na cmentarzu w Skierbieszowie na Zamojszczyźnie.

Powyższe zdjęcie zmarłej angielskiej dziewczynki pochodzi z Węglówki na Podkarpaciu. Jako dziecko innowierców, nie pochowano jej na miejscowym cmentarzu katolickim, lecz poza nim.

Obok jest grób jej ojca Admirała Nelsona Keitha z napisem:

"Nie ma śmierci. To co uważamy za śmierć jest tylko przejściem do innego życia."

Wyżej: nasze pisarki znalazły miejsce spoczynku na cmentarzu we Lwowie.

Grób Heleny Marusarzówny na Pęksowym Brzysku w Zakopanem.

Cmentarz wojenny

Na cmentarzu wojennym chowani są wojskowi oraz: cywile polegli w walce o niepodległość, zakonnice poległe z powodu działań wojennych, jeńcy, internowani, uchodźcy, więźniowie łagrów i obozów koncentracyjnych, ofiary czystek etnicznych i represji totalitarnych.  Groby i cmentarze wojenne są pod opieką Państwa Polskiego.
Jeśli ktoś na cmentarzu zachowuje się w sposób nie licujący z powagą miejsca, podlega karze grzywny do 375 PLN, o ile nie popełnił przestępstwa podlegającego surowszej karze.

Trzy powyższe zdjęcia przedstawiają Dolinę Krzyży w Krzesimowie (zdjęcia sprzed lat, jutro jadę w tamte strony, to tez zajrzę) 

Cmentarz z I i II wojny Światowej w Starej Wsi.

Napisałabym oczywiście o pochówkach i cmentarzach jeszcze wiele, ale kto by to czytał:) No i chciałabym też napisać o czasach, kiedy jako dziecko, słuchałam opowiadań rodziny o duchach, o niezwykłych zjawiskach, związanych ze śmiercią i pochówkiem. 

Wam się też takie opowieści zdarzyły ?